Milenko Sreckovic

ANINA BALSKA HALJINA

Eseji

Milenko Srećković

Ideološka prisvajanja i negiranja Dostojevskog

Habent sua fata libelli

Činjenica da u književnim delima Fjodora Mihailoviča Dostojevskog (1821-1881) postoji veliki broj književnih likova koji zastupaju određeni pogled na svet, uverenje koje se u većoj ili manjoj meri poklapa sa već definisanim i postojećim ideološkim ili religioznim koncepcijama, od njegovih dela napravilo je pogodno tlo za raznovrsna ideološka prisvajanja ili negiranja Dostojevskog, a sve u ruhu nepristrasne analize i interpretacije. Kritičarski pristup delima Dostojevskog do određenog perioda zavisio je uglavnom od vanknjiževnih, društvenih pojava, i imao je nameru da bude uticajan na društveno-političku sredinu u kojoj je bio percipiran. Ovde ćemo pokušati da damo uprošćeni hronološki pregled takvih, primetno iskonstruisanih interpretacija i naznačimo njihove suštinske odlike.

Istovremeno, pokušaćemo da uočimo crte književnih ostvarenja Dostojevskog koje su presudne da njegove romane spasu balasta tendencioznosti, pamfleta, koje mogu da ospore ona tumačenja koja u delima Dostojevskog pronalaze eksplicitnu ideološku nameru i agitaciju, a i ukazaćemo na neke od onih kritičara koji su među prvima Dostojevskom pristupali ne zanemarujući takve odlike njegove književnosti.

Kratak hronološki pregled nekih interpretacija Dostojevskog

“Dostojevskog su naročito za života hvalili u jednom, pretežno nazadnjačkom krugu, a polemički napadali revolucionarni i socijalistički publicisti i kritičari”.(1) Iz tog razloga, pri prilaženju ranoj literaturi o Dostojevskom, mora se imati u vidu ideološki tabor kojem pripada kritičar.

Bjelinski (1811-1848) je prvi koji je pisao o Dostojevskom i najavio početak stvaranja jednog talentovanog mladića koji je u vreme objavljivanja svoje prve knjige imao 23 godine. Od samog početka Dostojevski je vrednovan iz jedne normativne perspektive. Pridržavanje načelima Gogoljeve škole, koje je sam kritičar zastupao, doprinelo je pohvalnoj oceni Bednih ljudi, kao što je i odstupanje od tih načela donelo negativnu kritiku Dvojnika. Po izlasku iz zatočenja i povratku sa progonstva iz Sibira, Poniženi i uvređeni bivaju tumačeni od strane Dobroljubova (1836-1861). Njegova kritika akcenat stavlja na socijalnu stranu i humanizam Dostojevskog, te ostalim, slabim stranama romana koje kritičar ne propušta da navede, kao što su nedovoljna motivisanost pojedinih postupaka junaka, uniformnost jezika kojim se služe junaci itd., ipak ne zamera previše. Saltikov-Ščedrin Dostojevskom daje mesto među najizuzetnijim piscima, ali ne propušta da donese manje-više nepristrasnu ocenu njegovih mana.(2) Vrhunac ideološke polemike nastaje sa tekstom Antonoviča (1835-1918), iz naprednjačkog tabora, koji je objavljen 1881, nakon smrti Dostojevskog iste godine, kao odgovor na hvalospeve konzervativnih krugova. Napada se navodna reakcionarnost i religiozna tendencija “Braće Karamazova”. Sličnim potezima naprednjačke strane, suprotstavljaju se pokušaji reakcije da od Dostojevskog naprave kult “božjeg proroka”. Početkom XX veka Dostojevski biva apologetski tumačen od strane brojnih religioznih mislilaca – Rozanova, Mereškovskog, Bulgakova, Šestova, Andreja Bjelog, Solovjeva, V. Ivanova, Berđajeva – i korišćen u borbi protiv revolucionarnog pokreta. Posebno je doprineo stvaranju njihove religiozne koncepcije umetnosti. Po neuspehu ruske revolucije 1905-1906. stvoreno je “povoljno tlo za izopačeno tumačenje protivrečnih idejnih i etičkih postavki u romanima Dostojevskog, naročito u Zlim dusima i Braći Karamazovima”(3), i nastupa prevlast reakcionarnih pristupa Dostojevskom, tzv. dostojevštine. Maksim Gorki 1905. u tekstu “O malograđanštini” Dostojevskog i Tolstoja naziva “neprijateljima života” i pita se da li je izvođenje Braće Karamazova na sceni doprinelo porastu samoubistava u Moskvi.(4) Boljševički režim u Rusiji je potisnuo Dostojevskog u zaborav, a u tadašnjoj štampi se o njemu smelo pisati samo u negativnom kontekstu.(5) Tek se šezdestih godina XX veka pojavljuju značajna istraživanja Dostojevskog, među njima i Bahtinova knjiga Problemi poetike Dostojevskog, knjiga Šklovskog Za i protiv i Grosmanova biografija Dostojevskog. Osim takvih proučavanja, Dostojevski drugde i dalje biva “politizovan”. Dvoumljenja njegovih likova o opravdanosti zločina smatraju se poukom Dostojevskog da se na vlast ne sme dolaziti putem zločina, pod čime se smatra oružani obračun sa vladajućom klasom, pa čak ni zbog predviđenog budućeg humanijeg uređenja društva.

Književnost ili pamflet

Sudeći prema njegovom dnevniku, u kojem je povremeno iznosio svoje književne planove, Dostojevski je često imao nameru da njegova dela budu nešto više od književnosti, da nose poruku koja će biti neka vrsta zaključka po okončanoj ideološkoj polemici i sukobu uverenja. Međutim, ta njegova namera često biva izvitoperena prirodom medija kroz koju on želi da je ostvari. Najbolji primer za takvu sudbinu njegovih knjiga je pesma koju je Dostojevski napisao, a koja je uperena protiv revolucionarnog pokreta. Istu tu njegovu pesmu, sami revolucionari su prihvatili i koristili je kao neku vrstu sopstvene himne.

Može li se takav usud njegovih dela objasniti specifičnom vrstom medijuma kroz koji on provlači svoju ideološku nameru? Da li, kada se idejno stanovište nađe u okolnostima umetničkog dela, ono menja svoj smisao i funkciju?

Najuočljivija odlika romana Dostojevskog su brojni likovi kao zastupnici određenog idejnog stanovišta, u većoj ili manjoj meri zaokružene koncepcije sveta i položaja čoveka u njemu. “Likovi, pušteni na slobodu iz unutrašnjeg Dostojevskovog sveta, rođeni tamo, rasejani u dugačkom lancu od revolucionara do mračnjaka, odmah počinju da govore svojim glasom, otimaju se iz ruku, dokazuju svako svoju tezu”.(6) Idejno polazište likova je osnovni motivacioni element, koji se najčešće smenjuje ili prepliće sa motivacijom postupka likova koja nastaje pod dejstvom određenih društvenih ili psiholoških okolnosti. Uzmimo za primer Zločin i kaznu. Ubija li Raskoljnikov zbog svojih idejnih ubeđenja ili su njegova idejna ubeđenja neka vrsta racionalizacije njegovog društveno bezizlaznog položaja koji ga primorava na ubistvo? Da li je motiv siromaštvo ili idejno ubeđenje?(7) Ovakva interakcija između idejnih ubeđenja i okolnosti u kojima se lik našao kod Dostojevskog je nerazmrsiva. Ukoliko bi se čitaocu umetničkom konstrukcijom nametalo olako razrešenje te interakcije, i ako bi jedna motivacija potisnula drugu, ideološka namera bi se jasnije ocrtavala, ali na uštrb umetničke vrednosti romana. Takvu redukciju smisla, umesto Dostojevskog, vršili su brojni interpretatori njegovog dela.

„Kod Dostojevskog u romanima drugog razdoblja često se daje dvostruka, pa čak i trostruka motivacija radnje: najpre se priča događaj i daje se prvo odgonetanje motiva junakovih radnji, zatim se motivacija podvrgava analizi i zamenjuje se drugom. Odnosi između junaka daju se odmah u nekoliko planova; sporovi junaka između sebe i unutrašnji razdor junaka daju svojevrsno svetlucanje motiva radnje.

U romanima Lava Tolstoja postoji zvanična spoljašnja motivacija koju sprovode negativni junaci; nju skida sam autor, koji daje svoje jedino odgonetanje njihovog ponašanja, potpuno drugačijeg od prvobitnog verbalnog objašnjenja.

Kod Dostojevskog ima po nekoliko motivacija i nijedna od njih se ne utvrđuje kao istinita”.(8)

Romani sa zapletima koji su u osnovi moralne prirode, pogodno su tlo za interpretaciju koja, koristeći se idejnim elementima dela i njihovim konfliktom, „učitava“ izvesno navodno dominantno ideološko opredeljenje koje treba da važi za krajnji smisao dela, njegovu „poruku“. Interpretator već unapred poznaje smisao dela, ono što treba da dokaže, a njegova aktivnost se svodi na prikupljanje onoga što i nas treba da navede na isti zaključak. Krajnji smisao dela, naravno, nije nužno kakva moralna pouka, isto tako, može se dokazivati da delo ili postupci likova ekspliciraju istinitost kakve npr. poststrukturalističke teorije. Delo u tom slučaju postaje povod teoretisanja o nečemu izvan dela.(9)

Svaki lik kod Dostojevskog zastupnik je određene idejne koncepcije koja u scenama polemike dolazi u sukob sa koncepcijama drugih likova. Osnovu umetničke forme u delima Dostojevskog, prema Viktoru Šklovskom (10), predstavlja „spor“, borba ideoloških glasova. Dostojevski unutar fikcionalnog sveta romana kreira poprišta sukoba na kojima okuplja većinu svojih likova. Ukoliko bi se autor opredelio za jednu od suprotstavljenih strana njegova književna tvorevina postala bi tendenciozna i bila blizu pamfleta. Dostojevski u većini slučajeva nije naneo štetu umetničkim odlikama svojih dela zarad ideološke poente, poruke dela, ali su umesto njega to učinili njegovi interpretatori. I to je bilo veoma lako ostvarljivo, s obzirom na to da se svest kritičara samo trebalo podrediti ideologiji jednog od junaka; tvrditi da kroz tog i tog književnog lika progovara sam Dostojevski. Jedno biografsko tumačenje moglo bi da nađe argumente za ovakvo tvrđenje npr. u dnevniku Dostojevskog, na onim mestima gde je on iznosio svoje planove za pisanje književnih dela. Međutim, i da uspemo da dokažemo da autor progovara kroz svoj lik, odnosno da je lik samo neka vrsta zastupnika stavova samog autora, stanovište da je smisao umetničkog dela isto što i stav autora je redukcionističko, zanemaruje specifičnu prirodu umetničkog medijuma i krši osnovna načela književne metodologije.

Kod filozofskog proučavanja književnih dela, tamo gde je pažnja usmerena na ideje kojima barataju junaci, najčešće se zaboravlja na kontekstualnu uslovljenost ideja, kao i njihovog značenja. Ideje se istržu iz celine dela i posmatraju nezavisno od konteksta u koje su smeštene.

Poistovećivanje nekog od junaka dela sa Dostojevskim

Najčešće korišćen postupak dodeljivanja validiteta svojoj interpretaciji sprovođen je autoritativnim tvrđenjem da jedan od likova zapravo zastupa stav samog Dostojevskog. Ono što lik propoveda unutar fikcionalnog sveta takođe je i namera, poruka dela. Tako Lav Šestov tvrdi da je Raskoljnikovljeva podela ljudi na “obične”, za koje važe ovozemaljski zakoni i koji služe za puku reprodukciju ljudskog materijala, i “neobične”, koji mogu da krše zakone kojima su potčinjeni konzervativci, zapravo “misao potpuno originalna i u celini pripada Dostojevskom”.(11) Polemiku sa idejama takvih junaka kakvi su Ivan Karamazov, Raskoljnikov, ili Kirilov, koja se gradi u romanima Dostojevskog, Dostojevski je stvarao iz nužde, jer se i sam trudio da takve ideje potisne i da sebi ne prizna da one ustvari pripadaju njemu. Šestov iz toga izvodi zaključak kako je Dostojevski bio neka vrsta “ničeovca pre Ničea”, “koji je prvi put preko Raskoljnikova proglasio ideju “natčoveka”.(12) Da bi se došlo do ovakvog zaključka trebalo je ustvrditi kako Dostojevski progovara kroz Raskoljnikova, a sama zamršenost “pitanja o izvorima “ničeovske” filozofije junaka Dostojevskog i piščevog odnosa prema njoj”, “stvara širok prostor za raznovrsna proizvoljna tumačenja i falsifikovanja u savremenoj stranoj književnosti”.(13)

Bahtin

Bahtinovom tumačenju Dostojevskog možemo naći izvesne motive u spoljnjim, vanumetničkim okolnostima. Međutim, bez obzira na moguću spoljnju uslovljenost njegove interpretacije, Bahtin je na svoj način ukazao put ka onim interpretacijama koje će se uzdržavati od konstruisanja ideološke poruke Dostojevskog. Bahtin nigde ne osporava izvesne ideološke i propagatorske (propovedničke) nazore Dostojevskog, očigledne u njegovoj publicistici i njegovom dnevniku, međutim, sama priroda umetničkog medijuma kojim se Dostojevski služi, kao i izvesna inovativnost koju Dostojevski unosi u romanesknu formu, prema Bahtinu, Dostojevskog spašavaju od loše književnosti.

Bahtin je svestan da od polazne tačke gledišta interpretatora zavisi sud o delu Dostojevskog. On kaže: “Sa tačke gledišta konsekventno-monološkog viđenja i shvatanja prikazivanog sveta i monološkog kanona konstrukcije romana, svet Dostojevskog može izgledati kao haos, a konstrukcija njegovih romana – kao nekakav konglomerat raznorodnih materijala i različitih principa oblikovanja. Jedino u svetlosti osnovnog umetničkog zadatka Dostojevskog koji smo upravo formulisali, može postati shvatljiva duboka organska povezanost, doslednost i celovitost njegove poetike”.(14) Pored toga, tvrdi i da je “svest kritičara i istraživača ostala do dana današnjeg podređena ideologiji junaka Dostojevskog”.(15)

Strana 2